بیماری‌های بومی: تب مالت، سل و لیشمانیوز

چرا این سه بیماری را کنار هم آورده‌ایم؟

این سه بیماری را کنار هم آورده‌ایم چون هر سه ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها با نشانه‌های مبهمی مثل تب و خستگی پیش بروند. برای همین پزشک در شرح حال از شغل، تماس با دام، لبنیات و سفر می‌پرسد. Yellow Book هم بروسلوز و سل را در فهرست تب بیش از دو هفته بعد از سفر آورده، و سل را در فهرست تبی که بیش از شش هفته بعد از سفر شروع می‌شود.

تب مالت (بروسلوز)

چیست. بیماری باکتریایی است. CDC می‌نویسد به انسان از تماس با حیوان آلوده یا فراورده‌های حیوانی آلوده می‌رسد. WHO می‌گوید بیشتر موارد در جمعیت عمومی از خوردن شیر یا پنیر غیرپاستوریزهٔ بز و گوسفند آلوده است. دامدار، قصاب، دامپزشک و کارگر آزمایشگاه بیشتر در معرض‌اند. انتقال از انسان به انسان را هر دو منبع بسیار نادر می‌دانند.

نشانه‌ها. تب، خستگی، تعریق، سردرد، دردهای بدنی، بی‌اشتهایی و کاهش وزن. WHO دورهٔ نهفتگی را از یک هفته تا دو ماه و معمولاً دو تا چهار هفته می‌داند. CDC می‌گوید بدون درمان، نشانه‌ها ممکن است بمانند یا بیایند و بروند و به مفصل، قلب، بیضه، کبد و طحال برسند. بنابراین «تب و لرز و درد مفاصل» بدون علت روشن، با سابقهٔ لبنیات خام یا دام، باید به پزشک گفته شود.

بررسی و درمان. تشخیص با آزمایش‌هایی است که پزشک انتخاب می‌کند. درمان با آنتی‌بیوتیک است. WHO می‌نویسد برنامه‌های درمانی چند آنتی‌بیوتیک را با هم به کار می‌برند. CDC برای مدت درمان دست‌کم ۶ تا ۸ هفته می‌نویسد و می‌گوید درمان نادرست می‌تواند عفونت را مزمن کند. نوع دارو و مدت را پزشک تعیین می‌کند. WHO یادآوری می‌کند درمان مناسب برای باردار، نوزاد و کودک زیر ۸ سال هنوز مشخص نشده است. اگر باردارید یا برای کودک نگرانید، زود به پزشک بگویید.

پیشگیری. CDC بهترین راه را نخوردن شیر و لبنیات غیرپاستوریزه می‌داند، و اگر مطمئن نیستید پاستوریزه است، نخورید. هنگام کار با بافت حیوان، دستکش و محافظ چشم و ماسک لازم است.

سل

چیست. WHO سل را بیماری باکتریایی می‌داند که بیشتر ریه را می‌گیرد، از راه هوا با سرفه، عطسه و تف بیمار پخش می‌شود و قابل پیشگیری و درمان است. همهٔ کسانی که میکروب را گرفته‌اند بیمار نمی‌شوند. WHO تخمین می‌زند ۵ تا ۱۰ درصد آلوده‌ها بیمار می‌شوند. NHS هم سل نهفته را غیرمسری و سل فعال را مسری می‌داند.

نشانه‌ها. سرفهٔ طولانی (NHS: بیش از سه هفته)، گاهی خلط خونی، تب یا تعریق شبانه، خستگی، بی‌اشتهایی و کاهش وزن. اگر سل از ریه بیرون برود، طبق NHS ممکن است غدد، استخوان، پوست یا مغز را درگیر کند و WHO کلیه و ستون فقرات را هم نام می‌برد.

بررسی. NHS تصویربرداری، آزمایش خلط و گاهی نمونه‌برداری را می‌شمارد. WHO می‌گوید آزمایش‌های سریع می‌تواند نتیجهٔ اولیه را ظرف ۴۸ ساعت بعد از نمونه بدهد. برای کسانی که علامت ندارند ولی در خطرند، آزمون پوستی یا خونی هست. برای آماده کردن نمونهٔ خلط، به راهنمای نمونه و کشت نگاه کنید.

درمان. با چند آنتی‌بیوتیک که باید هر روز و منظم خورده شوند. WHO مدت معمول را ۴ تا ۶ ماه و NHS دست‌کم ۶ ماه می‌نویسد. مدت دقیق را پزشک برای شما مشخص می‌کند. WHO می‌گوید قطع زودهنگام یا بدون مشورت خطرناک است و مقاومت دارویی از مصرف نابجا و ناقص دارو پدید می‌آید. NHS هم می‌گوید حتی با بهتر شدن حال، دوره را کامل کنید.

در ایران. طبق مقالهٔ پژوهشی Bay و همکاران (۲۰۱۷)، برنامهٔ کنترل سل در ایران از سال ۱۹۹۷ (۱۳۷۶) از درمان زیر نظر مستقیم (DOTS) استفاده کرده است. ترتیب مراجعه و محل گرفتن دارو را از پزشک یا مرکز بهداشت بپرسید.

لیشمانیوز

چیست. بیماری انگلی است که با نیش پشهٔ خاکی ماده منتقل می‌شود. WHO سه شکل می‌شناسد: پوستی (سالک) با زخم روی بخش‌های بدن که جای زخم می‌گذارد، احشایی (کالاآزار) که جدی‌ترین شکل است، و مخاطی که بافت بینی و دهان را آسیب می‌زند. WHO می‌نویسد شکل احشایی بدون درمان در بیش از ۹۵ درصد موارد کشنده است، ولی لیشمانیوز درمان‌پذیر است و بیمار احشایی باید فوراً و کامل درمان شود.

نشانه‌های شکل احشایی. تب عودکننده، کاهش وزن، بزرگی کبد و طحال و کم‌خونی. WHO می‌گوید هر بیمار مبتلا به این شکل به درمان فوری و کامل نیاز دارد.

در منطقهٔ ما. مقالهٔ Moradi-Asl و همکاران (۲۰۱۷) می‌گوید استان اردبیل مهم‌ترین کانون کالاآزار در ایران است. در پیشینهٔ همین مقاله آمده دست‌کم چهار کانون اصلی وجود دارد که آذربایجان شرقی یکی از آن‌هاست، و مقاله خودش فقط اردبیل را بررسی کرده است. همین مقاله می‌نویسد بیشتر بیماران کودکان خردسال‌اند و سگ و گرگ‌سانان مخزن اصلی‌اند. مقاله روش درمان را شرح نداده است. بنابراین نمی‌توانیم بگوییم خطر برای یک بزرگسال در تبریز چقدر است. اگر شما یا فرزندتان تب طولانی با بزرگی شکم یا کم‌خونی دارید و در منطقهٔ روستایی بوده‌اید، این را به پزشک بگویید.

بررسی و درمان. WHO می‌گوید تشخیص شکل احشایی ترکیبی از نشانه‌های بالینی و آزمایش‌های انگل‌شناسی یا سرولوژی است. نوع دارو به شکل بیماری، گونهٔ انگل، محل و بیماری‌های دیگر بستگی دارد. در بیمار کم‌دفاع احتمال عود بیشتر است.

خودتان چه می‌توانید بکنید؟

• لبنیات غیرپاستوریزه نخورید و هنگام کار با دام و زایمان دام از دستکش و محافظ استفاده کنید.
• تب یا سرفهٔ طولانی را به حساب «خستگی» نگذارید. هر چه علت زودتر معلوم شود، درمان آسان‌تر است.
• شغل، تماس با دام، لبنیات محلی، سفر به روستا و سابقهٔ تماس با بیمار سل را به پزشک بگویید.
• دارو را تا وقتی پزشک نگفته قطع نکنید. به آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده یا داروی دیگران دست نزنید.
• اگر بیماری شما سل فعال است، پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و دفع صحیح خلط و دستمال از توصیه‌های WHO است. جزئیات را پزشک می‌گوید. اعضای خانهٔ بیمار سل فعال را هم باید بررسی کرد. از پزشک یا مرکز بهداشت بپرسید.

کی فوری اقدام کنید؟

۱۱۵ همین حالا (NHS برای سل): سفتی گردن با سردرد شدید، حساسیت شدید به نور، تشنج، گیجی ناگهانی یا تغییر رفتار، یا ضعف و ازدست‌رفتن حرکت در بخشی از بدن. ممکن است سل به مغز رسیده باشد.

همان روز: سرفهٔ خونی (NHS وقت فوری پزشک را لازم می‌داند). اگر خون زیاد است یا نفس‌تان تنگ شده، با ۱۱۵ تماس بگیرید. کودک یا بزرگسالی که تب عودکننده، رنگ‌پریدگی و بزرگ‌شدن شکم دارد. تب و لرز پس از لبنیات خام یا تماس با دام که بهتر نمی‌شود. فهرست کامل، از جمله تب ناگهانی بعد از گزش کنه یا ذبح دام (کریمه‌کنگو)، در نشانه‌های فوری آمده است.

این صفحه برای آشنایی است و جای معاینه را نمی‌گیرد.