آنتی‌بیوگرام چیست و چرا از روی آن خودتان دارو انتخاب نکنید؟

برگهٔ آزمایش به دستتان رسیده است. ستونی از نام دارو دارد و کنار هر کدام یکی از سه واژهٔ «حساس»، «حد واسط» یا «مقاوم» نوشته‌اند. طبیعی است که بخواهید دارویی را که کنارش «حساس» آمده انتخاب کنید و سراغ داروخانه بروید. این مقاله می‌گوید آن برگه از کجا می‌آید، چه چیزی را نشان می‌دهد و چرا خواندنش به ملاحظه‌هایی نیاز دارد که فقط پزشک بر آن‌ها نظر می‌دهد.

آنتی‌بیوگرام از کجا می‌آید؟

اول کشت انجام می‌شود. MedlinePlus می‌نویسد نوع نمونه به محل عفونت بستگی دارد: خون، ادرار، خلط، زخم یا گلو. آزمایشگاه باکتری نمونه را در ظرف رشد می‌دهد تا شناسایی شود. بیشتر باکتری‌ها یک تا دو روز و بعضی پنج روز یا بیشتر زمان می‌خواهند، پس جواب همان روز نمی‌آید.

بعد از شناسایی، پزشک ممکن است آنتی‌بیوگرام بخواهد. همان باکتری را در برابر چند آنتی‌بیوتیک آزمایش می‌کنند تا معلوم شود کدام‌ها جلوی رشدش را می‌گیرند. MedlinePlus نتیجه را این‌طور شرح می‌دهد:

• حساس: دارو جلوی رشد باکتری را گرفته یا آن را کشته است و می‌تواند گزینهٔ درمان باشد.
• حد واسط: دارو شاید فقط با مقدار یا دفعات بیشتر اثر کند. این تصمیم فقط با پزشک است و مقدار دارو را خودتان بیشتر نکنید.
• مقاوم: دارو جلوی رشد را نگرفته و گزینهٔ مناسبی نیست.

بعضی آزمایشگاه‌ها به‌جای «حد واسط» عبارت «حساس با مواجههٔ بیشتر» می‌نویسند. EUCAST همین نام را برای دستهٔ میانی به‌کار می‌برد و بیمارستان یورک و اسکاربورو در بریتانیا توضیح می‌دهد که این عبارت کاهش اثر دارو را نشان نمی‌دهد و یعنی با افزایش مواجهه به دارو احتمال موفقیت هست.

پلیت را چطور می‌خوانند؟

یکی از روش‌های رایج آنتی‌بیوگرام روش دیسک است. شاید پلیتی را که در صفحهٔ اول سایت دیده‌اید به یاد بیاورید؛ همان آزمایش است. طبق راهنمای EUCAST مراحلش این‌هاست:

1. باکتری را با سواب، در سه جهت، روی سطح آگار پخش می‌کنند تا سطح یکدست پوشیده شود.
2. چند دیسک کاغذی که هر کدام یک آنتی‌بیوتیک دارند روی آگار می‌گذارند. در ظرف ۹۰ میلی‌متری معمولاً حداکثر شش دیسک جا می‌شود، چون هاله‌ها نباید روی هم بیفتند. دارو از هر دیسک در آگار پخش می‌شود.
3. ظرف را در گرمخانه می‌گذارند: ۳۵ درجه و حدود ۱۸ ساعت.
4. روز بعد باکتری لایه‌ای یکدست ساخته است. دور دیسکی که دارویش جلوی رشد را گرفته، دایره‌ای شفاف می‌ماند. به این دایره هاله می‌گویند. دور دیسکی که دارویش اثر نکرده هاله دیده نمی‌شود و باکتری تا لبهٔ دیسک رشد می‌کند.
5. قطر هاله را روی زمینهٔ تیره با خط‌کش یا کولیس به میلی‌متر می‌خوانند.

در این نقطه هنوز دسته‌بندی نشده است. فقط یک عدد داریم.

چرا هالهٔ بزرگ‌تر لزوماً داروی بهتر نیست؟

EUCAST می‌گوید قطر هاله را باید با جدول‌های حد تفسیر (breakpoint) به یکی از دسته‌های حساس، حد واسط یا مقاوم تبدیل کرد. این حدها برای هر دارو و هر نوع باکتری جدا تعیین می‌شوند، و راهنما برای بعضی ترکیب‌های دارو و باکتری شیوهٔ خواندن ویژه دارد.

مثل دو امتحان است که نمرهٔ قبولی‌شان فرق دارد: نمرهٔ ۱۴ در یکی قبولی است و در دیگری نه. عدد به‌تنهایی نمی‌گوید کدام بهتر بوده است. هالهٔ دو دارو را هم نمی‌شود فقط با نگاه به قطرشان مقایسه کرد؛ هر عدد را باید در جدول خودش خواند.

اندازهٔ هاله به شرایط آزمایش هم بستگی دارد. راهنمای EUCAST می‌نویسد غلظت بیشتر باکتری هاله را کوچک‌تر می‌کند. اگر ظرف بعد از گذاشتن دیسک مدتی بیرون بماند، هاله‌ها بزرگ‌تر از واقع درمی‌آیند. گرمخانه هم بیش از زمان مقرر باعث می‌شود باکتری داخل هاله رشد کند و جواب «مقاوم» غلط بیاید. به همین دلیل آزمایشگاه روش را بدون تغییر و با زمان‌بندی دقیق اجرا می‌کند؛ راهنما هم تأکید می‌کند که روش باید بی‌کم‌وکاست رعایت شود.

خلاصه اینکه هالهٔ بزرگ‌تر لزوماً به معنی داروی بهتر نیست. عدد فقط کنار حد تفسیر همان دارو و همان باکتری معنا دارد.

و بعد از آن؟

حتی وقتی کنار یک دارو «حساس» نوشته شده، انتخاب دارو تمام نشده است. بیمارستان یورک و اسکاربورو می‌نویسد تفسیر بالینی باید محل عفونت، نوع باکتری، وضعیت بیمار و روش مصرف دارو را در نظر بگیرد. آزمایشگاه فقط یک پاسخ می‌دهد: این باکتری در این آزمایش با این دارو چه رفتاری داشت. اینکه همان دارو برای عفونت شما، در بدن شما و با بیماری‌های دیگرتان مناسب است یا نه، با معاینه و گفت‌وگوی پزشک روشن می‌شود.

پس انتخاب دارو از روی برگه سه خطر دارد. ممکن است دارو با محل عفونت جور نباشد. ممکن است با وضعیت شما سازگار نباشد. و CDC یادآوری می‌کند داروی نادرست می‌تواند درمان درست را عقب بیندازد و عارضهٔ جدی بدهد.

با برگهٔ آنتی‌بیوگرام چه کنیم؟

• برگهٔ اصلی را نگه دارید. تاریخ نمونه، نوع نمونه (ادرار، زخم، خون و مانند آن) و نام آزمایشگاه را بنویسید و همراه بیاورید. راهنمای ویزیت اول فهرست مدارک را دارد.
• از پزشک بپرسید: نمونه از کجا گرفته شده؟ این جواب با نشانه‌های امروز من جور است؟ برگه برای محل عفونت من چه معنایی دارد؟
• از روی فهرست دارو نخرید و به دیگران پیشنهاد نکنید. اگر از دورهٔ قبل دارو مانده است، آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده را چه کنیم؟ را ببینید.
• برای آماده کردن نمونه راهنمای نمونه و کشت را بخوانید.
• بخش عفونت مقاوم و عودکننده توضیح می‌دهد وقتی چند دوره دارو اثر نکرده، بررسی چه مسیری دارد.

کی منتظر جواب آزمایش نمانیم؟

جواب کشت چند روز طول می‌کشد و گاهی نباید صبر کرد. اگر گیجی، تنفس تند، رنگ‌پریدگی، لکه‌ای که با فشار محو نمی‌شود یا حال ناگهان بدتر شد، فهرست نشانه‌های فوری را ببینید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.

یادآوری

آنتی‌بیوگرام تصویر یک آزمایش است و از معاینه و گفت‌وگو جدا خوانده نمی‌شود. این مقاله برای آشنایی است و تصمیم دربارهٔ دارو را به پزشک می‌سپارد.